Δύο γυναίκες με ασπρόμαυρα σαλβάρια, φυσεκλίκια και στοιχεία πολεμικής εξάρτυσης στο 20ό Πανελλαδικό Φεστιβάλ Ποντιακών Χορών άνοιξαν μια συζήτηση που αφορά την ιστορική ακρίβεια, την ευθύνη των πολιτιστικών φορέων και τον τρόπο με τον οποίο η ποντιακή παράδοση παρουσιάζεται στο κοινό και παραδίδεται στις νεότερες γενιές.
Ο Σύλλογος Ποντίων Αιτωλοακαρνανίας «Δ. Ψαθάς» παρουσίασε τη συγκεκριμένη εμφάνιση ως ανάδειξη των γυναικών του ποντιακού αντάρτικου. Η πρωτοβουλία ανήκει στην ταμία και υπεύθυνη φορεσιών Βίκη Σταυροπούλου, σε συνεργασία με τον πρόεδρο Αναστάσιο Μαρνέζο, και προβλήθηκε ως ιδιαίτερη παρουσία στη διοργάνωση.
Η αναπαραγωγή της είδησης από ποντιακά και άλλα Μέσα Ενημέρωσης προκάλεσε αρνητικές αντιδράσεις στα κοινωνικά δίκτυα. Στο επίκεντρο βρέθηκε η χρήση μιας παλιάς φωτογραφίας με δύο ένοπλες γυναίκες, την οποία οι γνώστες της παράδοσης που μίλησαν στο Pontos Voice αναγνωρίζουν ως φωτογραφία Αρμενισσών και απορρίπτουν τη σύνδεσή της με την ποντιακή ενδυμασία.
Ιστορικά δεν τεκμηριώνεται καθιερωμένη φορεσιά Πόντιας αντάρτισσας με τα χαρακτηριστικά που παρουσιάστηκαν στο φεστιβάλ. Οι μεμονωμένες περιπτώσεις γυναικών που συμμετείχαν στην ένοπλη αντίσταση δεν θεμελιώνουν έναν γενικευμένο ενδυματολογικό τύπο.
Το Pontos Voice απευθύνθηκε σε ανθρώπους με γνώση και μακρά ενασχόληση με την ποντιακή πολιτιστική κληρονομιά, αναζητώντας την ουσία του ζητήματος χωρίς αφορισμούς. Οι τοποθετήσεις τους είναι επικριτικές και συγκλίνουν στην ανάγκη τεκμηρίωσης και ουσιαστικού ελέγχου όσων εμφανίζονται ως παράδοση.
Κώστας Αλεξανδρίδης: «Αυτό όχι μόνο δεν είναι παράδοση. Είναι επικίνδυνο»
Ο Κώστας Αλεξανδρίδης είναι ιδρυτής και πρόεδρος του Ελληνικού Σωματείου Διάσωσης και Διάδοσης της Πολιτιστικής μας Κληρονομιάς «Οι Μωμόγεροι». Ηθοποιός και δάσκαλος ελληνικών χορών, με θητεία στο συγκρότημα «Δόρα Στράτου», έχει πολυετή δράση στο ποντιακό θέατρο και στα παραδοσιακά δρώμενα, καθώς και εκτεταμένη ενασχόληση με την παραδοσιακή ενδυμασία, διαθέτοντας βεστιάριο με χιλιάδες παραδοσιακές φορεσιές.
Μιλώντας στο Pontos Voice, περιγράφει ότι είχε δεχθεί και ο ίδιος ένα αντίστοιχο αίτημα!
«Ήρθαν και σε εμένα κάποια στιγμή και μου ζήτησαν φορεσιά Πόντιας αντάρτισσας και απόρησα», ήταν το πρώτο του σχόλιο.
Η θέση του ήταν κατηγορηματική! «Αυτό όχι μόνο δεν είναι παράδοση. Είναι επικίνδυνο. Την ευθύνη έχει η ΠΟΕ και όλοι αυτοί που κάνουν τον έλεγχο», υπογραμμίζει.
Ο Αλεξανδρίδης υπενθυμίζει ότι στο παρελθόν ενδυματολογικά ζητήματα συζητούνταν και λαμβάνονταν αποφάσεις. Όπως αναφέρει, όταν πρότεινε να μη φοριέται φέσι στο φεστιβάλ της ΠΟΕ, η πρόταση τέθηκε σε ψηφοφορία και συγκέντρωσε 18 ψήφους υπέρ και μία κατά.
Με αυτή την εμπειρία θέτει το ζήτημα της σημερινής εποπτείας!
«Τώρα δεν υπάρχουν όργανα στην ΠΟΕ; Δεν υπάρχει ΔΣ; Δεν υπάρχουν δάσκαλοι που να ξέρουν και να ελέγχουν; Αφήνουν τις γυναίκες με φυσεκλίκια;», αναρωτιέται.
Η κριτική του στρέφεται στον μηχανισμό που οφείλει να ελέγχει τι παρουσιάζεται στη μεγάλη διοργάνωση της Ομοσπονδίας και με ποια ιστορική βάση.
Νίκος Ζουρνατζίδης: «Αυτή η φωτογραφία δεν έχει σχέση με τον Πόντο»
Ο Νίκος Ζουρνατζίδης είναι ερευνητής και δάσκαλος ποντιακών χορών, με δεκαετίες επιτόπιων καταγραφών και διδασκαλίας. Υπήρξε χορευτής και υπεύθυνος του ποντιακού τμήματος του θεάτρου «Δώρα Στράτου» και στη συνέχεια υπεύθυνος ολόκληρου του συγκροτήματος. Το έργο του περιλαμβάνει έρευνα των χορών, της μουσικής και των ενδυμασιών, με καταγραφές από βιωματικούς φορείς της παράδοσης.
Ο ίδιος συνδέει το σημερινό περιστατικό με μια παλαιότερη διαφωνία για τη χρήση της συγκεκριμένης φωτογραφίας:
«Είναι ξεκαθαρισμένο εδώ και χρόνια, έκανε μια λανθασμένη επιλογή η ΠΟΕ, παίρνοντας μια φωτογραφία, η οποία αναφέρεται στη γενοκτονία των Αρμενίων και την προσάρμοσαν στον Πόντο. Αυτή η φωτογραφία δεν έχει σχέση με τον Πόντο».
Όπως υποστηρίζει, η διαφωνία αυτή είχε οδηγήσει τον ίδιο και άλλους σε αποχώρηση από την Ομοσπονδία, επειδή δεν ήθελαν με την παραμονή τους να νομιμοποιούν τέτοιες επιλογές.
Για τον Ζουρνατζίδη, η οικειοποίηση ενός ξένου ιστορικού τεκμηρίου εκθέτει τον ποντιακό χώρο και προσφέρει επιχειρήματα σε όσους αμφισβητούν την ιστορία. Περιγράφει, παράλληλα, πώς ένα αρχικό λάθος μπορεί να αποκτήσει συνέχεια. Άνθρωποι με καλή διάθεση, αλλά χωρίς τις απαραίτητες γνώσεις, αντιγράφουν την εικόνα και κατασκευάζουν μια ενδυμασία που στη συνέχεια παρουσιάζεται ως ποντιακή.
«Πήραν λοιπόν τη φωτογραφία κάποιοι άνθρωποι και την αντέγραψαν, προβάλλοντας ότι είναι γυναικεία φορεσιά αντάρτικη».
Όπως ο Αλεξανδρίδης έτσι και ο Ζουραντζίδης αποδίδει τη μεγαλύτερη ευθύνη στην Ομοσπονδία. Θέτει, επίσης, ένα ευρύτερο ζήτημα για την παρουσία πολεμικής εξάρτυσης σε χορευτικές εκδηλώσεις:
«Δεν είναι δυνατόν να μπλέκεται το αντάρτικο με ένα πανηγύρι με χορούς. Πότε χορεύει ένας άνθρωπος; Σε μια κοινωνική εκδήλωση, όχι πηγαίνοντας για πόλεμο. Είναι δυνατόν να χορεύεις ντυμένος με σφαίρες;».
Επικαλούμενος την εμπειρία του στο θέατρο «Δώρα Στράτου», αντιτίθεται στη χρήση φυσεκλικιών ως εξαρτήματος της χορευτικής φορεσιάς και προειδοποιεί ότι οι ανακρίβειες, όταν επαναλαμβάνονται, παγιώνονται και διορθώνονται όλο και δυσκολότερα.
Καταλήγοντας, συμπυκνώνει το κριτήριο που ζητά να εφαρμοστεί!
«Όπως έλεγε και ο εθνικός μας ποιητής, εθνικό είναι μόνο το αληθινόν. Και η αλήθεια δεν χτυπιέται. Κάποια στιγμή θα βγει στην επιφάνεια. Να ξυπνήσει η Ομοσπονδία και να δει τα πράγματα όπως είναι», αναφέρει.
Μιχάλης Καραβέλας: Η περίπτωση της Πελαγίας δεν θεμελιώνει γυναικεία αντάρτικη φορεσιά
Ο Μιχάλης Καραβέλας είναι ερευνητής και χοροδιδάσκαλος με μακρά παρουσία στα ποντιακά δρώμενα και ιδιαίτερη ενασχόληση με τον χορό Σέρα. Συνδέθηκε με την Εύξεινο Λέσχη Θεσσαλονίκης και διετέλεσε γενικός γραμματέας του Β΄ Παγκόσμιου Συνεδρίου Ποντιακού Ελληνισμού το 1988.
Στην τοποθέτησή του διαχωρίζει τη γνωστή φωτογραφία από την ιστορία των Ποντίων:
«Αντέγραψαν μια φωτογραφία λοιπόν με Αρμένισσες, δεν είναι Πόντιες».
Παράλληλα θέτει ευθέως το ερώτημα γιατί μια τέτοια ενδυμασία επιλέχθηκε για ποντιακό φεστιβάλ!
«Υπήρχε κανένας λόγος να εμφανιστούν τέτοιου είδους ενδυμασίες σε ένα φεστιβάλ ποντιακό;», αναρωτιέται και προσθέτει: «Υποτίθεται ότι προβάλλεις τα δικά σου, δεν προβάλλεις τα ξένα. Με τη δικιά μας ιστορία δεν έχουν σχέση».
Ο Καραβέλας αναφέρεται στην Πελαγία, σύζυγο του Αντών Πασά, ως συγκεκριμένη περίπτωση γυναίκας που, μετά τη δολοφονία του άνδρα της, βγήκε στα βουνά και συμμετείχε ενεργά στο αντάρτικο. Όπως εξηγεί:
«Ντύθηκε αντρικά. Δεν πήγε με σαλβάρια στα βουνά. Αλλά είναι μία περίπτωση αυτή, όχι γενική».
Η διάκριση είναι ουσιαστική! Μια ατομική περίπτωση συμμετοχής στον ένοπλο αγώνα δεν αποδεικνύει την ύπαρξη ιδιαίτερης, καθιερωμένης φορεσιάς ανταρτισσών.
Αναφερόμενος στη Σάντα, επισημαίνει ότι οι αντάρτες πήραν μαζί τους γυναικόπαιδα για να τα προστατεύσουν μετά την καταστροφή και τη διάλυση των κοινοτήτων. Ωστόσο, όπως τονίζει, δεν καταγράφηκε γενικευμένο φαινόμενο γυναικών που ενδύονταν ανδρικές φορεσιές. Η πιθανότητα κάποιες να κρατούσαν όπλο για προστασία επίσης δεν αρκεί για να γίνεται λόγος για οργανωμένες ομάδες ανταρτισσών με συγκεκριμένη ενδυμασία.
«Το να πάρουμε μια φωτογραφία και να την αναπαράξουμε και να την οικειοποιηθούμε δεν είναι σωστό. Σε ένα φεστιβάλ αναβιώνεις εικόνες της παράδοσης. Δεν είχαμε εμείς καμία σχέση».
Ιωακείμ Καρεπίδης: «Η εξαίρεση δεν μετατρέπεται σε κανόνα»
Ο Ιωακείμ Καρεπίδης είναι ιστορικός και υποψήφιος διδάκτορας Λαογραφίας στο ΕΚΠΑ, με ερευνητική ενασχόληση με τον ποντιακό πολιτισμό και τον ελληνικό παραδοσιακό χορό. Έχει συμμετάσχει σε επιστημονικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις για την ποντιακή ιστορία, τη λαογραφία και τη μνήμη.
Η παρέμβασή του θέτει τη βάση πάνω στην οποία πρέπει να αξιολογείται κάθε δημόσια παρουσίαση μιας ενδυμασίας ως παραδοσιακής:
«Όταν ένας πολιτιστικός φορέας παρουσιάζει κάτι ως μέρος της πολιτισμικής του κληρονομιάς, δημιουργείται εύλογα η εντύπωση ότι αυτό αποτελεί μέρος της παράδοσής του. Κάθε σχετικός ισχυρισμός, όμως, οφείλει να στηρίζεται σε συγκεκριμένες, συναφείς και ελέγξιμες πηγές».
Ο Καρεπίδης υπογραμμίζει ότι ακόμη και η τεκμηρίωση μεμονωμένων περιπτώσεων δεν επαρκεί για την καθιέρωση ενός ενδυματολογικού τύπου:
«Η ύπαρξη μεμονωμένων περιπτώσεων, ακόμη και αν τεκμηριωθεί, δεν μετατρέπει την εξαίρεση σε κανόνα ούτε θεμελιώνει έναν καθιερωμένο ενδυματολογικό τύπο-κανόνα».
Η επισήμανση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σήμερα, όταν η φορεσιά παρουσιάζεται κυρίως σε εκδηλώσεις και λειτουργεί ως σύμβολο ταυτότητας:
«Ιδίως σήμερα, που η ποντιακή ενδυμασία έχει υπερβεί την παλαιότερη λειτουργική της χρήση και λειτουργεί κυρίως ως ισχυρό σύμβολο συλλογικής μνήμης και εθνοτοπικής ταυτότητας, κάθε δημόσια αναπαράστασής της απαιτεί ακρίβεια, σαφήνεια και υπευθυνότητα».
Η ευθύνη και η ανάγκη διόρθωσης της εικόνας
Οι τέσσερις τοποθετήσεις συγκλίνουν σε ένα σαφές συμπέρασμα! Η συγκεκριμένη εμφάνιση δεν μπορεί να παρουσιάζεται ως ιστορικά τεκμηριωμένη φορεσιά Πόντιας αντάρτισσας. Η συμμετοχή γυναικών στην αντίσταση, η προστασία των οικογενειών στα βουνά και οι ιδιαίτερες περιπτώσεις ένοπλης δράσης απαιτούν μελέτη και ακριβή παρουσίαση. Δεν δικαιολογούν την κατασκευή ενός ενδυματολογικού προτύπου μέσα από μια φωτογραφία που οι συνομιλητές του Pontos Voice αποδίδουν στην αρμενική ιστορία.
Για τους ειδικούς τη γνώμη των οποίων φιλοξενήσαμε, το βάρος πέφτει και στην ΠΟΕ. Μια ομοσπονδία που διοργανώνει πανελλαδικό φεστιβάλ έχει ευθύνη για τις εικόνες που προβάλλονται υπό την αιγίδα της. Ο έλεγχος της ενδυμασίας αποτελεί μέρος αυτής της ευθύνης, ιδιαίτερα όταν η παρουσίαση συνοδεύεται από ισχυρισμούς ιστορικής αυθεντικότητας.
Συνεπώς, η διόρθωση της συγκεκριμένης εικόνας αποτελεί χρέος απέναντι στην ποντιακή παράδοση και στους ανθρώπους που τη διατήρησαν.
Χρήστος Κωνσταντινίδης
Πηγή: pontosvoice.com
